İş Kanunu fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışma olarak tanımlıyor ve üç ayrı sınır koyuyor: saat başına zam oranı, yıllık üst sınır ve işçinin onayı.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Bu süreyi aşan çalışma, Kanun’un 41. maddesinde fazla çalışma olarak tanımlanıyor.
Zam oranı. Madde 41, her bir saat fazla çalışma için ödenecek ücretin, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödeneceğini yazıyor. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu sürenin üstünde ve 45 saate kadar yapılan çalışma “fazla sürelerle çalışma” sayılıyor ve zam oranı yüzde yirmi beş oluyor.
Yıllık üst sınır. Aynı madde açık: fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.
Onay şartı. Madde 41’in beşinci fıkrası, fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerektiğini söylüyor. Gece çalışmasında ve 63. maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yapılamıyor.
Para yerine serbest zaman. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman seçebiliyor: fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika. Bu serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti olmadan kullanılıyor.
Yer altı maden işleri ayrı. Kanun’un 42 ve 43. maddelerindeki haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamıyor. O hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat için zam, normal saat ücretinin yüzde yüzünden az olamıyor.
Denkleştirme. 63. madde, tarafların anlaşmasıyla haftalık sürenin günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılmasına izin veriyor. Bu halde iki aylık sürede haftalık ortalama, normal haftalık süreyi aşamıyor; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabiliyor. Denkleştirme uygulanan hallerde bazı haftalarda 45 saat aşılsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmıyor.
